۷ اردیبهشت ۱۳۹۶

کرامت اخلاق

«مکارم اخلاق» خُلقیاتى است عالى ورفیع که انجام دادن آن‌ها مستلزم نفس کشى و مبارزه با هوا و هوس است، اما «محاسن اخلاق»، اعمال نیکى است که مورد تأیید شارع مقدس است و انجام دادن آن‌ها به نفس کشى و مبارزه سنگین با هوا و هوس نیاز ندارد، مثل احترام به همسایه، ملاقات مسافر، شرکت در تشیع جنازه و کارهایى از این قبیل.

کرامت اخلاق به معناى بزرگوارى روح و کرامت نفس است. معمولاً به برخى که از مقام و موقعیت و ثروت برخوردارند «بزرگ» مى‌گویند، اما هر بزرگى، بزرگوار نیست، ممکن است کسى مال و ثروت و منصب، نداشته باشد ولى از بزرگوارى روح و رفعت نفس برخوردار باشد. از همین رو، خلق و خو و رفتارهاى انسان‌ها را مى‌توان به «محاسن اخلاق» و «مکارم اخلاق» تقسیم کرد. در این باره اندکى توضیح مى‌دهیم:

«مکارم اخلاق» خُلقیاتى است عالى ورفیع که انجام دادن آن‌ها مستلزم نفس کشى و مبارزه با هوا و هوس است، اما «محاسن اخلاق»، اعمال نیکى است که مورد تأیید شارع مقدس است و انجام دادن آن‌ها به نفس کشى و مبارزه سنگین با هوا و هوس نیاز ندارد، مثل احترام به همسایه، ملاقات مسافر، شرکت در تشیع جنازه و کارهایى از این قبیل.

حدیث مشهورى از پیامبر اکرم صلى‌الله‌علیه‌و‌آله در منابع روایى عامه و خاصه نقل شده که فرمود:

اِنَّما بُعثِْتُ لاُتَمِّمَ مَکارِمَ الاَخْلاق؛[1]

من برانگیخته شده‌ام تا مکارم اخلاق را تکمیل کنم.

 

اما در حدیث دیگرى که امام سجاد علیه‌السلام از رسول اکرم صلى‌الله‌علیه‌و‌آله نقل کرده، کلمه «محاسن» را نیز در دنباله حدیث دارد:

بُعِثُ بِمَکارِمِ الاخلاقِ وَ مَحاسِنِها؛[2]

من براى تکمیل مکارم و محاسن اخلاق، برانگیخته شده‌ام.

امام سجاد علیه‌السلام در دعاى شریف «مکارم الاخلاق» نیز از خداوند این گونه درخواست مى‌کند:

وَهَبْ لى مَعالِىَ الاخلاقِ وَاعْصِمْنى مِنَ الفَخرِ؛[3]

بار الها! به من، معالى اخلاق عطا فرما و از این که بین مردم به دارا بودن مکارم اخلاق مباهات نمایم، محفوظم بدار.

«معالى اخلاق» همان «مکارم اخلاق» است و در حدیثى پیامبر گرامى اسلام مى‌فرماید:

إنَّ اللّه‌ یحِبُّ مَعالِىَ الاخلاق وَ یکرَهُ سَفْسافَها؛[4]

خداوند، دوستدار معالى اخلاق است و از فرومایگى و خلقیات پست، بیزار مى‌باشد.

امیرمؤمنان على علیه‌السلام، سخنان گهربار فراوانى درباره مسائل اخلاقى و توصیه به مکارم اخلاق دارد؛ از جمله مى‌فرماید:

عَلَیکم بِمَکارِمِ الاخلاقِ فَإِنَّها رِفْعَةًّ وَ إیاکم والاخلاقَ الدَّنیةَ فَانَّها تَضَعُ الشریفَ وَ تَهْدِمُ المَجْدَ؛[5]

بر شما باد به مکارم اخلاق که تخلق به آن، رفعت و بلندى است و بپرهیزید از دنائت اخلاق که افراد شریف را پست مى‌کند و مجد و بزرگوارى را نابود مى‌سازد.

مکارم اخلاق، به ویژه در روز قیامت و هنگام حسابرسى، محاسبه مى‌شود. کفه اعمال خوب را سنگین مى‌کند و موجب نجات صاحب آن مى‌گردد، ولى گذشته از قیامت و حسابرسى، مکارم اخلاق در همین دنیا، انسان را برجسته و شایسته مى‌سازد. امام على علیه‌السلام مى‌فرماید:

لَوْ کنّا لا نَرجُو جَنَّةً وَ لا نَخْشى نارا وَ لا ثوابا وَ لا عِقابا لَکانَ ینبغى لَنا أن نَطْلُبَ مکارم الاخلاقِ فانّها ممّا تَدُلُّ عَلى سَبیلِ النَّجاحِ؛[6]

اگر فرضا، ما نه به بهشت رحمت، امید مى‌داشتیم و نه از عذاب الهى خائف مى‌بودیم و نه در اندیشه ثواب و عقاب، شایسته انسانیت آن بود که از پى مکارم اخلاق برویم؛ زیرا کرامت خلق، ما را به راه رستگارى هدایت  مى‌کند و موجبات سعادت ما را فراهم مى‌آورد.

امام صادق علیه‌السلام، مکارم اخلاق را از نعمت‌هایى مى‌داند که خداوند متعال به پیامبران، عنایت فرموده است:

إنَّ اللّه‌ عزَّوَجَلَّ خَصَّ رُسُلَهُ بِمَکارِمِ الاخلاقِ، فامْتَحنوا أنْفُسَکم فَإنْ کانت فیکم فَاحْمَدُوا اللّه‌ وَاعلَمُوا أَنَّ ذلِک مِن خَیرٍ وَ إن لا تَکنْ فیکمْ فَاسْألُوا اللّه‌ وارغَبُوا إلیهِ فیها؛[7]

خداوند، پیامبران را از مکارم اخلاق، برخوردار فرموده و آنان را متخلّق به این صفات ساخته است. شما خود را آزمایش کنید اگر آن صفات در شما وجود دارد خداى را شاکر باشید و حمد او را بنمایید و بدانید که با تخلّق به مکارم اخلاق به خیر بزرگى نایل گردیده‌اید و اگر آن صفات در شما نیست از خدا درخواست نمایید و نسبت به آن ابراز علاقه کنید و موفق گردید.



[1]مستدرک الوسائل، ج ۲، ص ۲۸۲ و سفینة البحار، ج ۱، ص ۴۱۰.

[2]مشکوة الانوار، ص ۲۴۳ و بحارالانوار، ج ۶۶، ص ۴۵.

[3]مفاتیح الجنان، دعاى مکارم الاخلاق. 

[4]کنزالعمال، ص ۵۱۸۰.

[5]بحارالانوار، ج ۷۸، ص ۵۳.

[6]مستدرک الوسائل، ج ۲، ص ۲۸۳. 

[7]کافى، ج ۲، ص ۵۶.

 

5677 مرتبه بازدید